Có những vùng đất ta đến để check-in, để khoe với thế giới rằng mình đã đặt chân tới. Nhưng cũng có những nơi ta đến chỉ để im lặng, để lắng nghe hơi thở của thời gian và để thấy mình thật nhỏ bé trước dòng chảy của lịch sử. Làng cổ Cự Trữ (Trực Ninh, Nam Định, nay thuộc xã Cổ Lễ, tỉnh Ninh Bình) chính là một nơi như thế – một nốt trầm xao xuyến, một viên ngọc thô chưa bị mài mòn bởi vòng xoáy của du lịch công nghiệp.
Bước qua cánh cổng thời gian
Tôi đến Cự Trữ vào một buổi chiều nắng nhẹ, khi những tia nắng cuối ngày xuyên qua kẽ lá của những rặng cây cổ thụ, rát nhẹ lên những bức tường gạch cũ. Ngay từ khoảnh khắc đầu tiên bước chân qua cổng làng, tôi đã cảm nhận được sự bình yên của ngôi làng này.
Giữa làng, một con sông nhỏ hiền hòa trôi, như một dải lụa mềm mại chia đôi xóm nhỏ. Điều làm tôi sững sờ nhất chính là những hàng cây cổ thụ dọc hai bên bờ sông, những cây bàng, cây nhãn cổ thụ với cái vỏ xù xì, tán lá xòe rộng che kín cả một góc trời. Chúng đứng đó như những vị tiền nhân, lặng lẽ quan sát sự đổi thay của bao thế hệ người dân Cự Trữ.
Những “nhân chứng đá” trăm năm
Người ta nói “đá biết nói”, và ở Cự Trữ, đá kể cho ta nghe về quá khứ hào hùng và bền bỉ. Đi dọc con đường làng, bạn sẽ bắt gặp những cây cầu đá cổ bắc ngang dòng sông nhỏ. Những phiến đá xanh nguyên khối, được mài nhẵn bởi bước chân của cha ông qua hàng trăm năm. Cầu đá ở đây không cao sang, không cầu kỳ nhưng lại mang một vẻ đẹp vững chãi, khiêm nhường. Mỗi nhịp cầu là một nhịp nối giữa hiện tại và quá khứ.
Bên cạnh những cây cầu là các tấm bia đá cổ nằm lặng lẽ dưới bóng cây cổ thụ. Những nét chữ Nho, chữ Hán dù đã bị thời gian bào mòn, mờ ảo dưới lớp rêu phong, nhưng vẫn toát lên vẻ uy nghiêm. Đó là những trang sử ký bằng đá, lưu giữ công đức của tổ tiên, những bài học về đạo lý và cả những cột mốc thăng trầm của ngôi làng. Chạm tay vào mặt đá, tôi cảm giác như mình đang chạm vào linh hồn của vùng đất Bắc Bộ xưa cũ – một vẻ đẹp gan góc, chẳng chịu khuất phục trước nắng mưa.
Nhịp khung cửi – Nhịp đập trái tim làng quê
Nếu đá và cây tạo nên cái “khung” cho Cự Trữ, thì nghề dệt vải truyền thống chính là “hơi thở” giúp ngôi làng này sống động, bước chân đến cuối làng bạn sẽ được nghe những tiếng lách cách, lách cách. Đó là âm thanh của những chiếc khung cửi gỗ đang vận hành dưới bàn tay khéo léo của những người nghệ nhân cuối cùng còn giữ nghề.
Nghề dệt vải ở Cự Trữ từng một thời vang bóng, là nguồn sống của cả ngôi làng. Ngày nay, dù những nhà máy dệt công nghiệp hiện đại mọc lên san sát ở các vùng lân cận, nhưng ở một góc nhỏ của Cự Trữ, người ta vẫn kiên trì giữ nghề truyền thống. Nhìn những sợi vải mỏng manh được đan cài vào nhau, tôi hiểu rằng đó không chỉ là việc tạo ra một tấm vải, mà là cách người dân nơi đây giữ gìn sợi dây liên kết với tổ tiên.
Một nốt lặng để tìm lại chính mình
Làng cổ Cự Trữ không có những dịch vụ giải trí hào nhoáng, không có những điểm check-in rực rỡ sắc màu. Nhưng Cự Trữ cho ta sự bình yên trong tâm hồn. Ngồi dưới gốc bàng, gốc nhãn cổ thụ, nhìn dòng sông lững lờ trôi, nghe tiếng khung cửi vang vọng xa xa, tôi chợt nhận ra rằng: Đôi khi, đỉnh cao của cái đẹp lại chính là sự nguyên bản. Sự nguyên bản của những cây cầu đá, của những bia đá trầm mặc và của những con người cần mẫn giữ nghề.
Lời kết cho một chuyến đi
Rời Cự Trữ khi chiều buông, hình ảnh ngôi làng cổ với những cây cổ thụ soi bóng xuống dòng sông vẫn đọng mãi trong tâm trí tôi. Cự Trữ giống như một cuốn sách cũ quý giá, mà mỗi lần lật mở, ta lại tìm thấy một giá trị nhân văn mới.
Nếu bạn đang cảm thấy mệt mỏi với nhịp sống hối hả, hãy một lần về với Cự Trữ. Để thấy rằng giữa thế kỷ 21, vẫn có một nơi mà thời gian dường như đã lỡ nhịp, để giữ lại cho đời một góc Bắc Bộ thanh tao và bình lặng đến thế. Cự Trữ không chỉ là một địa danh trên bản đồ, đó còn là một miền ký ức sống động mà chúng ta cần nâng niu và bảo tồn.
 là ngôi làng còn giữ lại những nét kiến trúc cổ kính.){kind=link}