Nam Định – mảnh đất Thành Nam văn hiến không chỉ nổi tiếng với hào khí Đông A của nhà Trần hay phở bò nức tiếng xa gần. Ẩn sâu trong lòng thành phố này là những con phố cổ nhỏ bé, trầm mặc, nơi thời gian dường như ngưng đọng lại trên từng mái ngói rêu phong. Nếu Hà Nội có 36 phố phường sầm uất, thì Nam Định có tới 40 phố phường cổ, nơi lưu giữ những câu chuyện chưa bao giờ cũ. Trong hành trình tìm về những dấu xưa ấy, không thể không nhắc đến hai con phố nằm kề cận nhau nhưng mang hai sắc thái văn hóa riêng biệt: Phố Minh Khai (xưa là Hàng Nâu, Hàng Bát, Hàng Mâm, Hàng Song) và phố Hàng Sắt. Một bên là hồn thi ca trào phúng của người Việt, một bên là dấu ấn thương mại và tín ngưỡng của người Hoa, tất cả hòa quyện tạo nên bức tranh đa sắc của Nam Định.
Phố Minh Khai – Nơi lưu giữ “hồn thơ” của một Kẻ Sĩ Bắc Hà
Phố Minh Khai ngày nay sầm uất với những cửa hiệu hiện đại, nhưng trong tâm thức của những người yêu văn học và yêu lịch sử Thành Nam, cái tên “Hàng Nâu, Hàng Bát, Hàng Mâm, Hàng Song ” vẫn gợi lên một nỗi niềm hoài cổ da diết. Tên gọi Phố Hàng xuất phát từ thế kỷ trước, khi nơi đây là nơi buôn bán những mặt hàng truyền thống gắn liền với tên phố. Phố hàng nâu nơi buôn bán củ nâu – một loại củ dùng để nhuộm vải, nhuộm quần áo cho người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ. Màu nâu sồng giản dị ấy đã từng nhuộm thắm cả con phố, tạo nên một nét đặc trưng của đời sống dân dã xưa.
Nhưng điều khiến con phố này trở thành “địa chỉ đỏ” trong bản đồ văn hóa Việt Nam là vì nơi đây từng là nơi sinh sống của nhà thơ Trần Tế Xương – hay còn gọi là Tú Xương. Căn nhà số 280 phố Minh Khai chính là nơi ông Tú đã sống cuộc đời thanh bạch, nghèo túng nhưng đầy ngạo nghễ.
Chính tại con phố này, bên dòng sông Vị Hoàng xưa, Tú Xương đã viết nên những vần thơ trào phúng cay độc mà đau đời. Ông cười cái xã hội dở tây dở ta, cười thói đời đen bạc, và cười cả chính sự bất lực của mình. Dạo bước trên phố Minh Khai, nếu lắng lòng lại, ta như vẫn nghe thấy tiếng thở dài của người thi sĩ năm nào trước cảnh
“Sông kia rày đã nên đồng / Chỗ làm nhà cửa, chỗ trồng ngô khoai”.
Dù ngôi nhà cổ của Tú Xương qua bao biến thiên lịch sử có thể đã thay đổi diện mạo, không còn nguyên vẹn nét kiến trúc xưa, nhưng mảnh đất ấy vẫn là một “di tích sống”. Nó nhắc nhở chúng ta về một thời kỳ văn học rực rỡ và đau thương, về một người con ưu tú của Thành Nam đã mượn tiếng cười để khóc cho vận mệnh đất nước. Đến phố Minh Khai không chỉ để ngắm phố, mà là để “gặp” lại Tú Xương, để hiểu hơn về cốt cách cứng cỏi của kẻ sĩ Bắc Hà giữa cơn bão táp của thời cuộc.
Phố Hàng Sắt & dấu ấn Sìu Châu – Sự giao thoa văn hóa Việt – Hoa
Rời phố Minh Khai với những nỗi niềm văn chương, chỉ cần đi thêm một đoạn ngắn, du khách sẽ lạc vào không gian của phố Hàng Sắt. Đúng như tên gọi, xưa kia đây là nơi tập trung buôn bán các sản phẩm nông cụ, sắt thép.
Tuy nhiên, nét chấm phá đặc sắc nhất của phố Hàng Sắt lại nằm ở câu chuyện văn hóa của cộng đồng người Hoa di cư đến Nam Định từ thế kỷ 19. Dấu ấn rõ nét nhất chính là Đền Sìu Châu (hay còn gọi là Hội quán Triều Châu).
Đền Sìu Châu không đồ sộ, hoành tráng nhưng lại cực kỳ tinh xảo. Đây là nơi thờ phụng các vị thần bảo hộ của người Hoa gốc Triều Châu, đồng thời là nơi sinh hoạt cộng đồng, gắn kết những người con xa xứ. Kiến trúc của đền mang đậm nét Trung Hoa với mái ngói cong vút, những bức phù điêu đắp nổi hình rồng phượng, và những câu đối sơn son thếp vàng rực rỡ.
Và nhắc đến người Hoa ở phố Hàng Sắt, không thể không nhắc đến cái tên “Sìu Châu” đã trở thành thương hiệu ẩm thực trứ danh: Kẹo Sìu Châu. Thực chất, “Sìu Châu” là cách phát âm theo tiếng Quảng Đông của từ “Triều Châu”. Món kẹo lạc dân dã được những nghệ nhân người Hoa ở khu phố này nâng tầm thành nghệ thuật. Kẹo Sìu Châu Nam Định nổi tiếng bởi độ giòn tan, không dính răng, vị ngọt thanh của đường mạch nha hòa quyện với vị béo ngậy của lạc rang vừa tới lửa và mùi thơm của vừng.
Mặc dù ngày nay kẹo Sìu Châu được bán ở khắp Nam Định, nhưng cái “gốc” của nó gắn liền với cộng đồng người Hoa quanh khu vực Hàng Sắt, Hàng Song. Sự tồn tại song song của Đền Sìu Châu và món kẹo Sìu Châu trên cùng một trục không gian văn hóa đã minh chứng cho sự hòa nhập sâu sắc và đóng góp của người Hoa vào bức tranh văn hóa Thành Nam.
Sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại
Đi bộ từ phố Minh Khai sang phố Hàng Sắt là một hành trình thú vị xuyên không gian và thời gian. Bạn đi từ không gian văn hóa làng xã Việt (với củ nâu, với thơ Nôm) sang không gian văn hóa thương mại và thủ công nghiệp (với tiểu thủ công nghiệp, với hội quán người Hoa).
Ngày nay, những con phố này đang thay da đổi thịt từng ngày. Những ngôi nhà ống hiện đại mọc lên, xe cộ tấp nập hơn. Nhưng đâu đó, dưới những tán cây bàng già, bên những bức tường rêu cũ kỹ, hay trong hương vị của gói kẹo lạc mua vội bên đường, ta vẫn thấy hồn cốt Thành Nam vẹn nguyên. Đó là sự dung dị, hào hoa nhưng cũng đầy thâm trầm, kín đáo.
Một chuyến dạo chơi qua Minh Khai và Hàng Sắt không chỉ là đi du lịch, đó là một chuyến “về nguồn”. Về để thấy yêu hơn tiếng thơ cha ông, về để trân trọng những giá trị văn hóa đa dạng đã bồi đắp nên vùng đất này. Hãy thử một lần đến đây, ngồi uống chén trà nóng, ăn miếng kẹo Sìu Châu giòn tan và ngẫm nghĩ về những câu thơ của Tú Xương, bạn sẽ thấy Nam Định đẹp và tình đến nhường nào.
“Vẳng nghe tiếng ếch bên tai Giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò…”
Thành Nam là thế, luôn có những khoảng lặng để người ta giật mình nhớ về quá khứ, ngay giữa nhịp sống hối hả hôm nay.
