Nằm yên bình tại thôn Lạc Đạo, xã Hồng Quang, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định (Nay thuộc phường Hồng Quang, tỉnh Ninh Bình) Đền Xám (hay Đình Xám) là một trong những di tích lịch sử – văn hóa tiêu biểu bậc nhất của mảnh đất Thành Nam. Với những giá trị to lớn về lịch sử và kiến trúc nghệ thuật, di tích này đã được xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt, trở thành niềm tự hào của người dân Nam Định.
Nơi thờ “Nghĩa phụ” của Vua Đinh Tiên Hoàng
Khác với nhiều ngôi đền thờ thần thoại, Đền Xám gắn liền với một nhân vật lịch sử lỗi lạc: Thượng tướng quân Trần Minh Công (Trần Lãm). Trong bối cảnh loạn 12 sứ quân thế kỷ X, ông là sứ quân trấn giữ vùng Bố Hải Khẩu (vùng cửa biển Thái Bình – Nam Định nay).
Công lao lớn nhất của Trần Minh Công chính là tầm nhìn và lòng hy sinh vì đại nghiệp. Khi Đinh Bộ Lĩnh còn non trẻ thế lực tìm đến nương nhờ, ông đã nhận Đinh Bộ Lĩnh làm con nuôi (nghĩa tử) và trao toàn bộ binh quyền, đất đai. Chính sự hậu thuẫn to lớn này là bàn đạp quyết định giúp Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn, thống nhất giang sơn và lập nên nước Đại Cồ Việt. Để tri ân, nhân dân đã lập đền thờ ông ngay trên mảnh đất Lạc Đạo, tôn làm Thành hoàng làng.
Tuyệt tác kiến trúc gỗ cổ truyền
Về mặt kiến trúc, Đền Xám được ví như một “bảo tàng sống” của nghệ thuật điêu khắc gỗ Việt Nam thời Lê – Nguyễn. Trải qua mưa nắng, ngôi đền vẫn giữ được vẻ bề thế với kết cấu “Tiền đường, Hậu cung” thâm nghiêm.
Điểm nhấn thu hút du khách chính là các mảng chạm khắc gỗ tinh xảo đến kinh ngạc. Dưới bàn tay tài hoa của nghệ nhân xưa, các đề tài Tứ linh (Long, Ly, Quy, Phượng) và Tứ quý (Tùng, Cúc, Trúc, Mai) hiện lên sống động qua kỹ thuật chạm kênh bong, chạm lộng điêu luyện. Đặc biệt, hình tượng Rồng tại Đền Xám biến hóa khôn lường, vừa uy nghi vừa mềm mại, mang đậm tính thẩm mỹ dân gian. Đền còn lưu giữ nhiều sắc phong, bia đá và đồ thờ tự cổ quý giá, minh chứng cho bề dày lịch sử hàng trăm năm.
Lễ hội rộn rã tiếng trống bơi chải
Hằng năm, vào dịp 17 – 19 tháng 8 âm lịch, không gian tĩnh lặng của Đền Xám lại bừng lên sức sống với lễ hội truyền thống. Bên cạnh các nghi thức tế lễ trang trọng, phần hội thu hút hàng nghìn người xem với các trò chơi dân gian đặc sắc, tiêu biểu nhất là hội bơi chải.
Hình ảnh những chiếc thuyền rồng lướt băng băng, tiếng trống thúc giục hòa cùng tiếng reo hò của dân làng không chỉ tái hiện hào khí thủy chiến lẫy lừng của cha ông mà còn thể hiện ước vọng cầu mưa thuận gió hòa của cư dân nông nghiệp.
Về thăm Đền Xám là hành trình tìm về cội nguồn, để thắp nén nhang tưởng nhớ vị tướng quân đức độ và chiêm ngưỡng tinh hoa kiến trúc của cha ông. Đây là điểm đến không thể bỏ qua cho những ai yêu thích lịch sử và văn hóa tâm linh khi đặt chân đến Nam Định.
